ਹੱਡੀਂ ਹੰਢਾਏ ਦਰਦ

ਇੰਮੀਗਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੈਗ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਜਿਗਰੀ ਮਿੱਤਰ ਸ੍ਰ: ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਐਸਾ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਏਅਰਪੋਰਟ 'ਤੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਚਿੜੀ ਨਹੀਂ ਫੜਕਦੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਏਅਰਪੋਰਟ ਦੇ ਕੁਲੀ ਹੱਥਾਂ 'ਚੋਂ ਅਟੈਚੀ ਅਤੇ ਬੈਗ ਖੋਹਣ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਏਅਰਪੋਰਟ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵੱਖ ਅੱਖਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰ: ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਵਧਾਈ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਏਅਰਪੋਰਟ ਦਾ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ 'ਮੁੰਨਦਾ' ਸੀ!
ਬਾਈ ਬਲਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰੀਵਾਰ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਲੈਣ ਆਉਣਾ ਸੀ? ਕਿਹੜਾ ਮੇਰਾ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ? ਬੱਸ, ਮੇਰੀ ਇਕ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਬਾਈ ਇੰਦਰ ਦੇਵ 'ਟੁੰਡੇ' ਨੇ ਇਕ ਕਾਰ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਭੀੜ ਪਈ ਹੈ, ਬਾਈ ਟੁੰਡਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੱਬ ਬਣਕੇ ਬਹੁੜਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਖਰੇਂਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੱਟੜ ਕਾਮਰੇਡ ਨਾਸਤਿਕ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਆਸਤਿਕ ਬੰਦਾ! ਮੇਰੀ ਬਾਈ ਟੁੰਡੇ ਨਾਲ ਦਿਲੀ ਸਾਂਝ ਹੈ, ਪਰ ਖਿ਼ਆਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਖਿ਼ਆਲਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਰਹੇ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਕਈ ਰਲ਼ੇ ਪਏ ਹਨ! ਕਈ ਵਿਸ਼ੇ ਐਸੇ ਉਲਝਾਅ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਠ, ਜਿ਼ਦ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਨਾ ਮਾਨੂੰ' ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ! ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ 'ਕੀਰਤਨ' ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ 'ਜੋਤ' ਨਹੀਂ ਜਗਦੀ!! ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਜਗਿਆ!!!
ਬਾਈ ਬਲਦੇਵ ਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਜੇ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਈ ਤੁਸੀਂ 'ਇੰਜੁਆਏ' ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੋਗੇ ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਬਲਮ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਾ ਕਿਰਕਰਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਬਾਈ ਦੇ ਇਕ-ਦੋ ਕੰਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਬਾਈ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਬਿਮਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਭੰਗ ਮੈਂ ਪਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਈ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਸੇ-ਖੇਡੇ, ਮੌਜ ਕਰੇ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਘੋਟਣਾ ਖੜਕਾਵਾਂ? ਬੰਦੇ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਨਾਲੇ ਬਾਈ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ।
ਖ਼ੈਰ, ਮੈ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਦੁਪਿਹਰੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰੇ ਢਾਈ ਵਜੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਤੁਰੇ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਧਾ ਮੋਗੇ ਹਸਪਤਾਲ ਹੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਆਖਰੀ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਇਕ ਟਰੈਫਿ਼ਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਲਈ।
-"ਲਾਈਸੈਂਸ ਔਰ ਕਾਗਜ਼ ਦਿਖਾਈਏ!" ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੇਈਮਾਨ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠੇ ਨੂੰ ਵੀ ਘੂਰੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
-"ਗਾੜੀ ਯੇਹ ਚਲਾ ਰਹਾ ਹੈ ਜਨਾਬ - ਮੈਂ ਨਹੀਂ।" ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।
ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਘਸਿਆ ਜਿਹਾ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਈਸੈਂਸ ਬਟੂਏ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ।
-"ਗਾੜੀ ਆਗੇ ਲਗਾਓ!" ਉਸ ਨੇ ਲਾਈਸੰਸ ਦੇਖਦਿਆਂ ਲੰਮੀ ਬਾਂਹ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਖੱਬੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
ਡਰਾਈਵਰ ਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਿਆ।
ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਵਜਾਏ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਭਜਾ ਲਈ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ 'ਦਬੱਲ' ਕਿਉਂ ਲਈ?
-"ਬਾਈ ਉਹਨੇ ਤਾਂ ਗੱਡੀ ਰੋਕਣ ਆਸਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ-ਤੁਸੀਂ ਗੱਡੀ ਭਜਾ ਲਈ?"
-"ਵੀਰੇ ਆਪਣੇ ਲਸੰਸ ਦੀ ਡੇਟ ਨੰਘੀ ਵੀ ਸੀ।" ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਸੰਖੇਪ ਦੱਸਿਆ।
-"ਰਿਨਿਊ ਨ੍ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ?"
-"ਕਰਵਾਇਆ ਨ੍ਹੀ-ਪਰ ਐਨੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਬਣਜੂਗਾ-ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਲਾ ਐਂਵੇਂ ਪੈਸੇ ਭਾਲਦਾ ਸੀ।" ਉਹ ਬੜਾ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਬੰਦਾ ਐਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਯੂਰਪ ਦੀ ਪੁਲੀਸ ਕੋਲੋਂ ਭੱਜ ਜਾਵੇ, ਅਗਲੇ ਪਰਲੋਂ ਲਿਆ ਦੇਣ। ਪਰ ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ, ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਵਾਲੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਲੁੱਟ-ਲੁੱਟ ਕੇ ਖਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨ? ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਹੱਲ' ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਟਰੈਫਿ਼ਕ ਵਾਲੇ 'ਸੱਜਣ' ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ! ਇਹਨਾਂ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਹੀ ਵਾਹ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਡਰਾਈਵਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਂਦੇ ਹੀ ਇੰਜ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕੁਕੜੀ ਸੁੰਡ ਨੂੰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ!
ਖ਼ੈਰ, ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਟਰੈਫਿ਼ਕ ਤੋਂ ਬਚਦੇ-ਬਚਾਉਂਦੇ ਜਗਰਾਓਂ ਆ ਗਏ। ਜਗਰਾਓਂ ਆ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਪੈਟਰੋਲ ਪੁਆਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੀਲੂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਇਲ 'ਤੇ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਗਰਾਓਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਆਸਰੇ ਅੱਧੇ-ਪੌਣੇ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਮੋਗੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਮੋਗੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਨੌਂ ਵੱਜ ਗਏ। ਗੱਡੀ ਦੀ ਸਾਹਮਣੀ ਘੜ੍ਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਸਵਾ ਨੌਂ ਵਜੇ ਜਦ ਅਸੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਗੇਟ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਚਾਚਾ ਮੋਹਣ ਅਤੇ ਨੀਲੂ ਦਰਵਾਜੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਏ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਬੈੱਡ ਕੋਲ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਹੋਰੀਂ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਇਕ ਮਰੀਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਕਮਰਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਵਾਧੂ ਬੈੱਡ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕੁਰਸੀਆਂ ਡਹੀਆਂ ਹੋਈਆ ਸਨ।
-"ਗੁਰਨਾਮ ਕੁਰੇ…!" ਮਾਸੀ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਨੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਮਾਂ ਨਾ ਬੋਲੀ।
ਲੋਰੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਦੇਖ ਕੇ ਦਿਲ ਹੋਰ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਾਅ ਜਿਹਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡਾ ਵੀਰ ਇਤਨੀ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਰਨਾਲੇ ਵਾਲੀ ਭੈਣ ਨੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਲੂਨਣਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦੇਖ ਮਾਂ ਜੱਗਾ ਆ ਗਿਆ!" ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮੈਨੂੰ 'ਜੱਗਾ' ਆਖ ਕੇ ਹੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਭੈਣ ਨੂੰ ਹਲੂਨਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੁੱਤੀ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਈ ਮਾਂ ਨੂੰ 'ਡਿਸਟਰਬ' ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖੱਟੇ ਜਿਹੇ ਟੀਕੇ ਪਾਏ ਗਏ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਜਦ ਡੈਡੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
ਜਦ ਮੈਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਡੈਡੀ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਏ ਤਾਂ ਡੈਡੀ ਮੈਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਫਿ਼ੱਸ ਪਏ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਟੋਰੇ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਟੁੱਟੇ ਖਾਲ਼ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ। ਨਿੱਕੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਡੈਡੀ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗਿਆ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, 'ਕੱਲੀ ਹੋਵੇ ਨਾ ਵਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਲੱਕੜੀ-'ਕੱਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪੁੱਤ ਜੱਟ ਦਾ…!' ਜੇ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਅੱਧਾ ਭਰਾ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਡੈਡੀ ਦਾ ਮਨ ਐਨਾ ਡੋਲਿਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਡੈਡੀ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਹਲਕਾ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਹਲਕੇ ਹੋ ਗਏ ਜਾਪੇ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਹੌਲਾ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਲੱਗਿਆ। ਚਾਚੇ ਮੋਹਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਥਾਪੜ ਕੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, "ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੀਦੈ ਪੁੱਤ!" ਪਰ ਨੀਲੂ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ।
ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਮੈਂ ਕੰਪਾਊਡਰਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
-"ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਤਲ ਵਿਚ ਇਕ ਟੀਕਾ ਮਿਕਸ ਕਰੀਦੈ-ਇਸ ਕਰਕੇ ਘੂਕੀ ਵਿਚ ਨੇ।" ਕੰਪਾਊਡਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਦੱਸਿਆ। ਸਾਰੇ ਕੰਪਾਊਡਰ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਮੁੰਡੇ ਸਨ।
-"ਇਹ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਕਦੋਂ ਆਉਣਗੇ?"
-"ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਠ ਨੌਂ ਵਜੇ।"
ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਜੇ ਉਪਰ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੜਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੱਸ ਪਾਈ, ਉਥੇ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਸਾਥ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਂ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਹੀ ਬੈਠੀ ਰਹੀ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕੁੜੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਧੋਬੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੀਂ ਬਾਹਰ ਵਸਦਾ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ! ਕਰੀਬ ਛੇ-ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੌਰਾ ਜਿਹਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਠੀਕ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਜੋਕਰੇ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਣਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਏ। ਮੈਨੂੰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਇਕੋ ਗੱਲ ਹੀ ਆਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਜੋਰ ਲਾ ਲਵੋ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਇਹ ਤੁਰਨ ਫਿਰਨ ਜੋਕਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੱਸ ਪਾਈ, ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ 'ਬਲੌਕ' ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਖੜ੍ਹ ਗਈ ਸੀ।
ਜਦ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਨੌਂ ਕੁ ਵਜੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਤ ਆਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰਹਾਣੇ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਮਾਂ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਬੈੱਡ ਕੋਲੋਂ ਕੁਰਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸੁਆਸ ਨਾ ਤਿਆਗ ਜਾਵੇ, ਹਾਲਤ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿਸੀ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮਾਸੀ ਸੁਖਦੇਵ ਕੌਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਆਖਣਾ, "ਪੁੱਤ ਤੂੰ ਨਹਾ ਲੈ।" ਪਰ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੱਢੀ ਰੂਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਨਹਾਉਣਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਸੀ? ਜਦ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਤ ਪਰਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਿੱਲਜੁਲ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਬੱਸ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਹਰਾ ਨਿਹਾਰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਰੱਬ ਜਾਣੇ!
-"ਮੰਮੀ ਜੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ?" ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ।
-"……।"
-"ਮਾਂ ਮੇਰੀਏ! ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਮੈਨੂੰ?" ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੜੇ ਜਾਬਤੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
-"……।"
-"ਮਾਂ! ਤੂੰ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ-ਦੇਖ ਲੈ ਪੈਰ ਜੁੱਤੀ ਨ੍ਹੀ ਪਾਈ-ਸਿੱਧਾ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਭੱਜਿਆ ਈ ਆਇਐਂ।" ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਪਲੋਸਦੇ ਨੇ ਜਦ ਮੈਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੱਪ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ 'ਤਰਿੱਪ-ਤਰਿੱਪ' ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਵਹਿ ਤੁਰੇ। ਮਨ ਮੇਰਾ ਵੀ ਭੈੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
-"ਮਾਂ ਮੇਰੀਏ-ਰੋਣਾ ਨ੍ਹੀ-ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਹੁਣ ਆ ਗਿਐ-ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਨਿੱਤ, ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਪਾਠ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰੂੰਗਾ-ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ…ਸਭ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ…ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਭਲੀ ਕਰੂਗਾ!" ਮੈਂ ਮਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਪੂੰਝਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਐਨੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹਲਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਾਢੇ ਕੁ ਦਸ ਵਜੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ 'ਰਾਊਂਡ' 'ਤੇ ਆਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ 'ਸੈਚੂਏਸ਼ਨ' ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਡੈਡੀ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਇਕੋ ਗੱਲ ਹੀ ਨਬੇੜ ਦਿੱਤੀ, "ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਦਣ ਦਾ ਕਹੀ ਜਾਨੈਂ ਬਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਘਰੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਲਓ…!" ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ 'ਸਪੱਸ਼ਟ ਗੱਲ' ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬੈੱਡ ਕੋਲ ਆਖੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਗੱਲ ਦੁਹਰਾਈ, "ਦੇਖੋ ਜੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਈ ਆਖੀ ਜਾਨੈਂ-ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਈ ਨ੍ਹੀ ਸੁਣਦੇ-ਦੱਸੋ ਕੀ ਕਰੀਏ?" ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ।
-"ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੀ ਇਕ ਬੇਨਤੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜੇ।
-"ਹੁਕਮ ਕਰੋ?" ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਾਮ ਸੁੰਦਰ ਗਰਗ ਬੜਾ ਵਧੀਆ ਬੰਦਾ ਸੀ।
-"ਨਹੀਂ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਬੇਨਤੀ ਇਹੀ ਐ ਬਈ ਜਿੰਨਾਂ ਚਿਰ ਕੋਈ ਭਾਣਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ-ਅਸੀਂ ਮਾਈ ਨੂੰ ਐਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।"
-"ਇਹਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?"
-"ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਬ-ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਐ-ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਬਲਮ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਈ-ਐਥੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਲ ਤਾਂ ਲਵੋਂਗੇ-ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਕੀ ਸਹੂਲਤ ਐ?" ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹੱਸ ਪਿਆ।
-"ਕੁੱਸਾ ਸਾਹਿਬ, ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਬੰਦੇ ਹੋ-ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਕੀ ਸਮਝਾਵਾਂ? ਮਾਤਾ ਦਾ ਚਾਹੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਹਾਈ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਡਾਊਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।"
-"……।" ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-"ਚਾਹੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ-ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਕਰੋ-ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇ ਲੈ ਜਾਵੋ।"
-"ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਲੈ ਜਾਈਏ?" ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਬੋਲੀ।
-"ਕੁੱਸਾ ਸਾਹਿਬ, ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਲੈ ਜਾਵੋ-ਮੈਂ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ-ਇਹ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਨੇ-ਲੁਧਿਆਣੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜ਼ਨ ਲਾ ਦੇਣਗੇ-ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਕੁਛ, ਅੱਖਾਂ, ਕਿੱਡਨੀਆਂ ਬਗੈਰਾ ਕੱਢ ਲੈਣਗੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਖੋਖਾ ਥੋਡੇ ਪੱਲੇ ਪਾ ਦੇਣਗੇ-ਫੇਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋਂਗੇ?" ਡਾਕਟਰ ਦੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਐਨਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਜਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ 'ਤੇ ਕਰ ਜਾਂ ਕਰਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉੁਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਣ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ, ਆਪਾਂ ਇਕ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਹੋਰ ਦੇਖ ਲਈਏ-ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੀ ਪਤਾ?"
-"ਕੋਈ ਗੱਲ ਨ੍ਹੀ-ਦੇਖ ਲਵੋ।" ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਤੁਰ ਗਿਆ।
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਸਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ, ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਪਾਠ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਤਾਂਤਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਿਆਸੀ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲੈਣ ਆਏ। ਪਾਠ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸੁਣਾ ਕੇ ਜਦ ਮੈਂ ਕੰਨ ਕੋਲ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਂ ਮੇਰੀਏ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਆਈ?" ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਕੇ 'ਹਾਂ' ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਕਿ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਪੰਗਤੀ ਵੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਤਾਂ ਵੀ ਮਾਂ ਦਾ ਬੇੜਾ ਪਾਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਹੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰਕਤ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਝਾਕਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਹਰਕਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ.....